روایت شماره (2) ماجرایی ناپدید شدن عجیب مجسمه‌ها و آثار باستانی موزیم ملی کابل و کشف دوباره آن‌ها

روایت شماره (2)

ماجرایی ناپدید شدن عجیب مجسمه‌ها و آثار باستانی موزیم ملی کابل و کشف دوباره آن‌ها

انتقال مخفیانه به هوتل کابل (سال ۱۹۹۴)
در جریان جنگ‌های داخلی، بخش زیادی از تعمیر موزیم ملی کابل به ویرانه تبدیل شده بود و موزیم هیچ‌گونه برق یا آب نل نداشت. اما در سال ۱۹۹۴، در جریان یک آتش‌بس کوتاه‌مدت، پرسونل و کارمندان موزیم که ماه‌ها بود در میان شعله‌های جنگ معاش دریافت نکرده بودند، با چراغ‌های الکین/ اریکین به این تعمیر رخصت‌شده بازگشتند. آن‌ها حدود ۵۰۰ صندوق، ظرف پلاستیکی فلزی و قطی بزرگ را با هزاران اثر باستانی پر کردند و مخفیانه این آثار را برای محافظت و نگهداری، به هوتل کابل (که اکنون به نام هوتل کابل سرینا یاد می‌شود) انتقال دادند.

هجوم طالبان و تخریب آثار (سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱)
وقتی طالبان در سال ۱۹۹۶ کنترل کابل را به دست گرفتند، جنگ‌ها کاهش یافت، اما این رژیم بزرگ‌ترین صدمه را به آثار باستانی کشور وارد کرد؛ آن‌ها هر چیزی را که ضد اسلامی فکر می‌کردند، نابود می‌کردند. در یک اقدام تخریبی که در مارچ سال ۲۰۰۱ جهان را تکان داد، قوماندانان طالبان در اطراف مجسمه‌های بودای بامیان که زمانی بلندترین مجسمه‌های بودای جهان بودند، مواد منفجره جابجا کردند و این سازه‌های سه‌هزار ساله را که از سنگ‌های ریگی ساخته شده بودند، در ولایت بامیان منفجر کردند. با این حال، در مورد تخریباتی که در داخل موزیم ملی صورت گرفت، معلومات کمتری در دست است.
در فبروری سال ۲۰۰۱، مقامات طالبان خواستار ورود به تحویل‌خانه‌ها و زیرزمین‌های موزیم شدند. آن‌ها شروع به شکستن هر اثر باستانی کردند که به شکل انسان یا حیوان بود و به باور آن‌ها توهین به اسلام پنداشته می‌شد؛ آن‌ها این کار را با تبر و پتک انجام می‌دادند. این هجوم‌ها ادامه یافت و تا پایان آن، هزاران اثر گران‌بها و بی‌قیمت که قدمت چند هزار ساله داشتند، نابود شدند.

یکی از کارمندان موزیم که خود را با نام مستعار «محمد عاصف» معرفی کرده (چون باور دارد به خاطر کمک به نجات این آثار از دست طالبان در آن سال‌ها، هنوز هم جانش در خطر است) می‌گوید: «آن‌ها به موزیم می‌آمدند و بسیاری از مجسمه‌های تاریخی را که در صالون‌های نمایش و گدام‌ها داشتیم، از جمله مجسمه‌های بودایی را که غیر اسلامی می‌دانستند، با پتک خرد می‌کردند.»
در طول ۴۰ سال گذشته، کارمندان موزیم بارها آثار باستانی را پنهان کرده و نجات داده‌اند تا آن‌ها را از نابودی حفظ کنند. عاصف در طول این ۴۰ سال با موزیم کار کرده است، به جز یک وقفه کوتاه در زمان جنگ شوروی در افغانستان که مجبور شد از کشور فرار کند؛ چرا که مجاهدین باور داشتند او طرفدار کمونیست‌ها است. عاصف می‌گوید: «وقتی دوباره به افغانستان برگشتم، چیز زیادی از موزیم باقی نمانده بود. ما تلاش کردیم همان مقدار کمی را که از جنگ جان سالم به در برده بود نجات دهیم، اما در نهایت طالبان آمدند و آن‌ها را نیز نابود کردند.»
آقای رحیمی، یکی دیگر از مسوولان، تایید می‌کند که آن‌ها نمی‌توانستند ایستاده بمانند و تماشاگر نابودی تاریخ کشورشان باشند. عاصف و همکارانش تکه‌های شکسته و خرد شده‌ی را که پس از هر بار هجوم طالبان باقی می‌ماند، جمع‌آوری می‌کردند و آن‌ها را در اطراف موزیم پنهان می‌کردند. رحیمی می‌گوید: «به خاطر تلاش‌های هم‌کاران ما در آن زمان که این قطعات را با جمع‌آوری بخش‌های شکسته‌شان نجات دادند و آن‌ها را زیر کثافات یا در اتاق‌هایی که طالبان جستجو نمی‌کردند پنهان کردند، ما اکنون قادر هستیم بخشی از این تاریخ را بازسازی کنیم.
امروز، مجموعه اصلی که کارمندان آن را نجات داده بودند، از زمان بازگشایی مجدد موزیم در سال ۲۰۰۴ به نمایش گذاشته شده است. در حال حاضر، یک تیم کوچک از متخصصان افغان و بین‌المللی به رهبری یک مرمت‌کار به نام فابیو کلمبو و با حمایت انستیتوت شرقی پوهنتون شیکاگو، کار روی بازسازی بسیاری از این آثار باستانی را که عاصف و کارمندان موزیم از نزد طالبان پنهان کرده بودند، آغاز کرده‌اند. این پروژه که بخشی از یک مشارکت بزرگ‌تر میان این انستیتوت و موزیم ملی است و از سوی وزارت خارجه ایالات متحده حمایت مالی می‌شود، هدفش کنار هم چسباندن حدود ۲۵۰۰ مجسمه بودا و قطعات خشتی (سفالی) از کلک‌سیون موزیم است. 
تمرکز این پروژه بیش‌تر روی منطقه «هَدّه» است؛ یک مرکز پررونق بودایی که حدود ۲۵۰۰ سال قبل در افغانستان وجود داشت.

به گفته آقای رحیمی، فرانسوی‌ها در ابتدا نزدیک به ۲۰,۰۰۰ مجسمه بودا را از منطقه هَدّه در دهه ۱۹۳۰ حفاری و کشف کرده بودند. بخشی از این یافته‌ها به فرانسه انتقال یافت و مابقی در کابل به نمایش گذاشته شد که سرانجام در سال ۲۰۰۱ توسط طالبان تخریب گردید. رحیمی می‌گوید: «ما هیچ‌وقت تعداد دقیق آن‌ها را نخواهیم دانست، چون اسناد و مدارک آن‌ها را در دست نداریم؛ این اسناد نیز در جریان جنگ‌های داخلی و رژیم طالبان از بین رفته‌اند
چند سند مربوط به دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در زیرزمین موزیم پیدا شده است که تا حدودی راهنمایی تصویری برای متخصصان فراهم می‌کند تا قطعات عتیقه را کنار هم بچینند، اگرچه این معلومات بسیار کم است. کلمبو می‌گوید: «این کار درست مثل این است که بخواهید تکه‌های ۳۰ پازل مختلف را که همگی با هم مخلوط و در یک‌جا انداخته شده‌اند، بدون داشتن عکس روی جعبه‌ها، کنار هم بچینید.» با این حال، این تیم از جمله کارشناسانی مانند شیرزالدین سیفی که روی قطعات ۲۵۰۰ ساله کار می‌کند، مصمم است تا جایی که امکان دارد مجسمه‌های بیش‌تری را ترمیم و بازسازی کند. این پروژه چهارساله قرار است به یک نمایش‌گاه بزرگ در موزیم ملی کابل ختم شود.

لینک محتوای صوتی این روایت

 https://youtu.be/oUkwK-2_KUc